Skotårsfrieri

Då har det vore skotårsdag att. Ein del store og små har endeleg fått feira bursdagen sin på den eigenlege dagen, medan dei tre av fire bursdagar må feire dagen på forskot eller etterskot. Eventuelt kan skotårsborna la vere å feire bursdagen sin dei åra det ikkje er skotår, og late som dei berre er ein fjerdedel så gamle som dei eigenleg er. Det siste alternativet er vel heller sjeldan.

Skotårsdagen er òg den dagen jenter og kvinner etter gamal tradisjon kan fri til sin utkåra. Får friaren nei, skal ho til gjengjeld få tolv par hanskar. Kva skal ho med tolv par hanskar? Jo, skjule at ho ikkje har ring på fingeren. Denne idéen om at kvinner kan fri på skotårsdagen lever i beste velgåande. Både ei facebook-veninne av meg og statsråd Liv Signe Navarsete fridde sist fredag og er no trulova.

Det er flott at folk finn kvarandre og kjærleiken. Og det er godt å sjå handlekraftige damer. Eg håpar dei får mange lukkelege år saman med sine utkåra. Men eg kan ikkje skjøne kvifor me i 2008 framleis bryr oss om denne dagen.

Eg fekk spørsmål sist veke om eg skulle fri denne dagen. Eg er ugift og har vore i lag med sambuaren min i snart ti år. Mange meiner nok det er på tide at me giftar oss. Men eg har lovd meg sjølv ein ting: Om eg skal fri, skal eg ikkje gjere det på skotårsdagen. Eg er kanskje litt trassig. Men det provoserer meg at det liksom berre er ein dag kvart fjerde år eg kan fri, medan han kan fri alle andre dagane.

Eg liker å tru at menn og kvinner er likeverdige, med same rettar og moglegheiter. At kvinnene berre skal fri når det er skotårsdag, er ein rest etter eit kjønnsrollemønster eg har lite til overs for.

Og å få hanskar for å skjule at ein ikkje har ring? Ikkje berre eit par, men tolv par. Kor mange hanskar greier ei kvinne å slite på eit år. Eg vil tru at eg ville brukt fleire år på å slite ut tolv par hanskar. Det vil seie at den kvinnelege friaren skal gå rundt og skjule den manglande gifteringen i fleire år etter at han ho fridde til svara at han ikkje vil ha henne. For noko tull, seier eg.

Tolv par hanskar er uansett ei mager trøyst om han du elskar ikkje vil ha deg.

Silikondamer

Menn er rare. Her ein dag las eg i Dagbladet om at menn har byrja kjøpe seg dokker. Eg har alltid vore tilhengjar av at gutar skal leike med dokker. Men dette er noko anna.

I dette tilfellet er det snakk om vaksne menn som kjøper seg store dokker som dei leikar, eller trur, er kjærasten deira. Det er store damedokker som veg femti kilo. På internett kan mennene sjølve velje kva hår og hudfarge dokka skal ha. Og dei kan velje kroppsfasong og andlet på dokka. Til og med fargen på fingernaglane kan kjøparen velje. Dokkene kjem i menneskestorleik og er laga i silikon. Prislappen er på 36 000 kroner.

Desse dokkene skal ha blitt ein stor suksess i USA. Faktisk har dokkene blitt så populære at produsenten har blitt millionær. Om du nokon gong drøymde om å skape di ideelle kvinne, då har du kome til rett stad, står det på nettsida til skaparen av desse tause damedokkene. Om nordmenn er mellom kjøparane, veit eg ikkje. Men det er vel ingen grunn til at dei ikkje skal vere det.

På eit vis kan desse dokkene sjåast på som ei vidareføring av oppblåsbare sjømannsbrurer. Men dei er òg noko meir. For eigarane nøyer seg ikkje med å gøyme dokkene i skapet når dei ikkje er i bruk. Nei då. Eigaren har eigne stader på nettet der dei møtest og diskuterer dokkene sine. Dei legg ut bilete av dokka som strikkar, slengjer seg på sofaen og liknande. Det skal oppstå djupe kjærleiksforhold mellom dokkeeigarane og dokkene. Eller, det er vel helst eit litt einsidig kjærleiksforhold.

Kva er det som gjer at nokre menn føretrekk silikonmodellen framfor ei ekte kvinne? Mange menn klagar over at kvinner pratar for mykje. Men det må vel vere litt keisamt å heile tida føre einvegssamtalar? Kan det ha med kontroll å gjere? Desse silikonversjonane stikk ikkje av og finn på noko tull. Ein mann svara at han trudde han var for stygg til å få seg ei ekte dame som kjærast. Det høyrest trist ut. Men eg trur nok det ikkje var utsjånaden som var største problemet hans.

Korleis er så utvalet i silikonmenn? Det finst berre ein å velje i, Charlie. Brunt hår, brune auge, brun silikonhud og veg rundt seksti kilo. Men til no skal det berre ha gått ein av han. Og han vart selt til ein mann. Fotografen Elena Dorfmann brukte fire år på å portrettere dokkeeigarar rundt omkring i USA. Fotografen oppdaga at menn og kvinner såg ulikt på det å skaffe seg ei silikondokke. Medan det for nokre menn var statussymbol å eige ei flott dokke, verka tanken patetisk og audmjukande for kvinner.

Juleførebuingar

Då er det 1. november og det er alt lenge sidan julemarsipanen og julebrusen kom i butikkhyllene. Julekakene er òg på plass.
Det er ofte lett å tru at alt var så mykje betre før. Me menneska hugsar dårleg. Me blir like overraska kvart år når julevarene kjem i butikkhyllene alt i midten av oktober. Men det er ikkje noko nytt. Damebladet KK har gjeve ut eit eige blad til jul kvart år sidan 1909. Den gongen heitte bladet Nordisk Mønster-Tidende, og julenummeret kom i handelen alt 10. oktober. Sidan den gongen har blada kome rundt den tida. Rett nok har utsjånaden på blada endra seg mykje på desse snart nitti åra, men bodskapen er ganske lik. Blada har i alle år vore fulle av mønster og oppskrifter på kva kvinner kan lage til jul. For jula blir jo så mykje meir koseleg når alt er heimelaga, veit me jo. Og skal ein kome i hamn til jul, bør ein byrja tidleg.

Kvart år tenkjer eg optimistisk at i år skal eg vere flink. Det er jo så mange fine bilete i desse juleførebuingsblada. Jammen skal eg vaske så det luktar grønsåpe i heile huset. Ingen skitne krokar i heimen min, nei. Så skal eg bake mange gode kaker. For ikkje å snakke om alle dei flotte gåvene eg skal lage til folk. Eg må få kjøpt meg symaskin, så skal eg trylle fram dei søtaste og artigaste pakkane. Som er så personlege og uunnverlege at dei som pakkar opp pakkane blir kjempeglade og hugsar i lang tid at dette, dette var gåva frå Ingvild.

Men ikkje i dag. Eg får byrja førebuingane i morgon. I dag kom eg seint heim frå jobb, så måtte eg lage mat. Det var på tide å vaske klede. Aviser skal lesast, dessutan er det så mykje kjekt på fjernsyn. Det er viktig å vere snill med seg sjølv. Elles blir ein lett sjuk. Og det har eg i alle fall ikkje tid til.

Sånn går dagane. Og vaske huset med grønsåpe? Det skal jo ikkje vere sunt heller. Nei, no skal det moppast. Og etter eg har feia tørrmoppen eller våtmoppen over golva blir det ikkje same sjarmerande lukta i huset som det blir med grønsåpe.
Så er det alle kakene. Treng eg bake dei? Eg reiser jo stort sett vekk i jula likevel. Og når eg og sambuaren kjem heim til oss sjølve, er me gjerne så leie av småkaker og anna søtt.

Kva med alle gåvene som skulle lagast? Slikt tek tid, dessutan veit eg ikkje om folk blir så glade for tinga eg lappar i hop. Eg er ikkje så flink til slikt. Men det hender eg lagar personlege, heimelaga gåver. Elles nøyer eg meg med å lage julekorta sjølve. Det er på ingen måte nok å sende ei julehelsing på tekstmelding, der er eg gamaldags. Det skal vere kort i postkassa. Julehelsingar som kjem på tekstmelding bør kome i tillegg til det fysiske julekortet.

Kan hende eg i år bryt prinsippa mine om å ikkje smake på julebrusen før jula kjem. Men julebrusen frå EC Dahls, som er den EKTE julebrusen, han smaker eg ikkje på før julaftan.

(VVP torsdag 1. november 2007)

Kvar eg kjem ifrå

Eg får av og til spørsmål om kvar eg kjem ifrå. Då svarer eg Trondheim. Det er der eg stort sett voks opp og gjekk på skule.

Men kvifor har eg då sunnmørsbunad? Valde eg bunad berre ut ifrå estetiske omsyn? Nei, far min kjem frå Hareid. Og alle i slekta mi som har bunad, har sunnmørsbunad. Difor er det den bunaden eg har kjensler knytt til. Så då eg skulle ha meg bunad, var det sunnmørsbunaden som var Bunaden.

Korleis blir det då? Er det sånn at eg er halvt sunnmøringen og halvt trønder? Eg tenkte kanskje ei stund slik medan eg budde i Trondheim. Med mor frå vakre Mausundvær utfor Frøya, og med ein far frå Hareid, og fem år av barndomen i Narvik, og første barnehageåret i Oslo, tenkte eg at eg ikkje var skikkeleg trønder. Eg var ikkje store jenta då eg bestemte meg for at eg ikkje skulle seie "bila" slik dei gjer i Trondheim, men "bilen". Bila høyrdest så dumt ut, meinte eg.

Men når eg ikkje bur i Trøndelag, skjønar eg at eg er trønder på min hals. Det oppdaga eg då eg budde i Oslo nokre år i ungdomen. Og det har eg på ny oppdaga etter eg flytta til Ulstein.

Jau då, eg trivst godt på Hareidlandet. Men eg kjenner at eg så absolutt er trønder. For å ta med meg litt av Trøndelag har eg nærast tapetsert eine veggen på kontoret mitt med plakatar frå Trondheim. Heidersplassen har favorittgruppa mi, som diverre har lagt seg sjølve på vaniljeis, Tre Små Kinesere.
Ved sidan av heng ein gamal konsertplakat frå ei anna trondheimsgruppa som òg har løyst seg opp. Nemleg Gåte.
Bortanfor heng der ein plakat frå Trondheim Filmklubb. Og eg har ein liten plakat med eit dikt som eine førelesaren min i Trondheim har skrive.

Medan eg budde i Trondheim kunne eg ikkje fordra Rosenborg. Eg hadde medlemskap i Heia Bortelaget, og heia på alle som RBK spelte mot på Lerkendal.
No som eg bur på Sunnmøre må eg vedgå at det er litt sårt at RBK ligg så langt nede på tabellen. No kan eg til og med bli varm om hjartet når eg høyrer "Vinsjan på kaia" med DDE på radio. For ti år sidan ville eg spydd av mindre.

Samstundes kjenner eg at det er Ulstein som no er heime. Og eg kan bli rørt av å høyre born som syng Ulsteinsongen.
Har eg då ein splitta personlegdom, sidan eg har røter frå ulike stader i landet?
Nei, eg kjenner det meir som eg har fleire bein å stå på.

Mørkemenn

Eg har høyrt at det skal vere så mange mørkemenn på Sunnmøre. Dei kjem fram når kveldane blir mørkare og hauststormane set inn. Her ein kveld såg eg ein. Det vil seie, eg såg han først ikkje. Eg skimta han først når eg kom nærare innpå han. Då såg eg nokre rørsler i mørkret. Jau då, det var ein mørkemann. Det såg eg då eg kom nær nok. Haustmørkret hadde nok kome snikande litt for fort for denne karen.

Han burde ha hatt på seg refleks når han skulle ut og gå. Eg hadde heller ikkje refleks, så eg var sjølv ei mørkedame. Eg vil oppmode alle til å ta på seg refleks så dei blir meir synlege i mørkret.

Om å vere ei god hustru

I sommar skal ei veninne av ei veninne av meg gifte seg. I samband med det planlagde bryllaupet kontakta veninna mi meg. Ho veit at eg har huset fullt av gamle dameblad. Og i slike gamle blad står det mykje rart. No lurte veninna mi på om eg hadde nokre alderdommelege "gode tips til ei husfrue" å sende henne? Tekstane skulle brukast på artig i eit hefte som helsing til den framtidige brura.

Jau då, etter eg kom heim frå jobb las eg gjennom ein del blad for å finne noko passande. I eit nummer av Kvinner og klær frå 1955 fann eg ein test. "Er de en god hustru?" er overskrifta. I ingressen står det at no er tide kome for sjølvransaking. Vidare står det at om ein går i giftetankar, kan ein gjennom å ta denne testen finne ut om ekteskapet er noko for ein eller ikkje. Eg fann ut at denne teksten passa godt til føremålet.

Testen er utstyrt med 21 spørsmål kvinna kan svare ja eller nei på. Svarer ein ja på alle spørsmåla er ein eit overnaturleg vesen, skriv dei i bladet. Svarer ein ja på tjue spørsmål er ein ei idealhustru. Men om ein ikkje kan svare ja på meir enn ti spørsmål, ja då er den klare meldinga at vedkomande burde vore utstyrt med ein plakat der det stod "Dårleg hustru" eller "Uegnet som ektemake."
Første spørsmål er "Er De oppmerksam på at det er kvinna som skaper atmosfære og harmoni i hjemmet?"

Her må eg svare nei. Eg trudde dette var noko eit par burde gjere i fellesskap. Om det berre er kvinner som skaper hygge i heimen, må jammen lesbiske par ha det bra koseleg heime. Og kva med homofile menn som bur i lag? Er det ingen der som skaper atmosfære og harmoni i heimen?

Kan De jenke Dem etter Deres manns sinsstemninger? Lar De ham snakke når han er opplagt til det, og prøver De å stimulere ham, dersom han er nedstemt over noe, er eit anna spørsmål. Eg kan vel ikkje med handa på hjartet svare ja her heller. Eg jenkar meg heller lite etter andre sine sinnsstemningar. Sjølvsagt freistar eg ta omsyn og trøyste om nokon er lei seg. Men ein annan stad i testen kjem det fram at ei kvinne ikkje skal vere i dårleg humør. Eg meiner at båe partane har like stor rett til å vere sure og tverre. Men nokon triveleg heim blir det vel ikkje, om ein skal halde på slik i lengda.

Eg har ikkje talt over kor mange ja eg får i denne testen. Det kan vere det same. Men såpass god i hovudrekning er eg, at eg anar eg korkje blir noko overnaturleg vesen eller ei idealhustru.

Når eg les desse gamle vekeblada slår det meg at eg er glad eg er ung i dag, og ikkje for femti år sidan. Mykje har endra seg. Forventningane til kvinner er litt annleis i dag. Men framleis hender det eg møter på krav og forventningar til kvinner som overraskar meg. Ei anna veninne av meg, busett på Sunnmøre, opplevde nyss at nabokvinnene venta av henne at ho skulle vite at ei kake skal vere 28 centimeter i diameter, for då blir det akkurat 16 kakestykke. Og kakene kvinner tek med i selskap eller til basar skal sjølvsagt vere runde, ikkje firkanta. Eg skriv kvinner, for eg høyrer sjeldan menn blir spurde om slike tenester. Dei får gjerne setje utover stolar i staden. Noko dei gjer på ein halvtime, medan kvinnene pyntar og steller på kakene sine i timevis. Om sambuaren min ein gong baker ei kake og tek med seg, er det ikkje måte på kor imponerte folk blir. Ingen har nokon gong kravd av han at kaka skal ha ein spesiell diameter.

Til lukke!

Hipp hurra for Ivar Aasen! Hadde han levd hadde han blitt 194 i dag.